Kỷ cương pháp luật là nền tảng quản lý nhà nước. Công tác xử lý vi phạm hành chính (XLVPHC) giữ vị trí cốt lõi trong việc duy trì trật tự, an toàn xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hệ thống pháp luật về XLVPHC đã trải qua những bước chuyển mình mang tính chiến lược, thể hiện qua dòng chảy lập pháp xuyên suốt từ Luật năm 2012, Luật sửa đổi năm 2020 đến Luật số 88/2025/QH15.
Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng đó, cơ quan tư pháp đã chủ động thực hiện chức năng tham mưu chuyên sâu, giúp Ủy ban nhân dân các cấp thống nhất quản lý nhà nước về công tác này. Mục tiêu tối thượng nhằm bảo đảm mọi hành vi vi phạm đều phải được phát hiện kịp thời, xử lý nghiêm minh, đúng thẩm quyền và trình tự pháp luật.
Điểm tựa pháp lý vững chắc và yêu cầu thực tiễn từ gốc văn bản. Để bảo đảm an toàn pháp lý tuyệt đối trong thực thi công vụ, giảm thiểu tối đa các rủi ro dẫn đến khiếu nại, khiếu kiện hành chính, việc làm chủ các nội dung cốt lõi của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật là điều kiện tiên quyết.
- Luật XLVPHC năm 2012 ban hành đã tạo lập hành lang pháp lý thống nhất, quy định rõ rệt về thẩm quyền, các hình thức xử phạt và các biện pháp khắc phục hậu quả nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
- Luật sửa đổi, bổ sung năm 2020 đã khắc phục triệt để các khoảng trống pháp lý. Văn bản chuẩn hóa lại khái niệm "Tái phạm" và quy định rõ nguyên tắc xử lý hành vi vi phạm nhiều lần. Qua đó, đơn giản hóa các thủ tục cưỡng chế, tối ưu hóa thẩm quyền xử phạt nhằm tăng tính răn đe.
- Bước đột phá từ Luật số 88/2025/QH15 đã chính thức mở rộng danh mục và kéo dài thời hiệu xử phạt lên 02 năm đối với các lĩnh vực trọng điểm như hóa đơn, thủy sản, kiểm toán độc lập, và lĩnh vực khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh. Đặc biệt, quy định mới cho phép kéo dài thời hiệu thêm 01 năm đối với trường hợp vụ việc do cơ quan tiến hành tố tụng chuyển đến để xử phạt hành chính. Quy định này giúp chặn đứng các lỗ hổng bỏ lọt vi phạm đối với các hồ sơ phức tạp.
Bước ngoặt chuyển đổi số và pháp lý hóa biên bản điện tử. Sự xuất hiện của các quy định pháp lý về vận hành quy trình xử lý vi phạm hành chính trên môi trường điện tử tại Luật sửa đổi năm 2025 đã đánh dấu bước ngoặt căn bản trong tiến trình hiện đại hóa nền hành chính. Việc chuyển đổi từ hình thức lập biên bản giấy truyền thống sang thể thức điện tử không đơn thuần là sự thay đổi về mặt kỹ thuật. Đây là giải pháp cốt lõi nhằm minh bạch hóa hoạt động công vụ, tối ưu hóa thời gian xử lý và giảm thiểu tối đa các rủi ro pháp lý cho đội ngũ thực thi.
- Điểm cốt lõi trong quy trình số hóa chính là việc xác lập giá trị pháp lý tuyệt đối của biên bản điện tử tương đương với văn bản giấy truyền thống. Gốc văn bản pháp luật quy định rất rõ các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu:
+ Mọi biên bản điện tử phải được xác thực bằng chữ ký số chuyên dùng công vụ của người có thẩm quyền lập biên bản, kết hợp với phương thức xác thực điện tử hợp pháp của cá nhân, tổ chức vi phạm
+ Quy trình khởi tạo, chỉnh sửa và hoàn thiện biên bản phải được hệ thống công nghệ thông tin tự động ghi nhận mốc thời gian, địa điểm, triệt tiêu hoàn toàn khả năng can thiệp hay sửa đổi hồ sơ hồi tố.
+ Nội dung biên bản điện tử bắt buộc phải tuân thủ đầy đủ các tình tiết định danh, mô tả hành vi, các biện pháp ngăn chặn đã áp dụng tương tự như phôi giấy, nhưng được quản lý bằng mã định danh duy nhất (ID vụ việc).
- Việc đưa biên bản điện tử từ quy định vào thực tiễn đòi hỏi một sự chuyển dịch đồng bộ về cả tư duy lẫn công cụ làm việc của người chiến sĩ thi hành công vụ. Thực tế triển khai đang đặt ra những yêu cầu cấp bách về mặt vận hành:
+ Lực lượng chức năng khi tuần tra, kiểm soát trực tiếp tại hiện trường cần được trang bị đồng bộ thiết bị thông minh kết nối mạng di động bảo mật để khởi tạo hồ sơ ngay tại thời điểm phát hiện hành vi.
+ Đối với các tình huống người vi phạm không có thiết bị số hoặc từ chối ký số, quy trình công vụ đã thiết lập sẵn các kịch bản chuyển tiếp linh hoạt, cho phép in ấn trực tiếp từ hệ thống dữ liệu để ký tay, sau đó quét ngược lại hệ thống nhằm lưu vết số hóa.
+ Biên bản điện tử sau khi hoàn thành sẽ tự động chuyển trạng thái sang hệ thống của người có thẩm quyền ra quyết định xử phạt, đồng thời gửi thông báo tức thời đến tài khoản định danh điện tử (VNeID) hoặc hòm thư số của đối tượng bị tác động.
- Để quy trình số hóa này diễn ra thông suốt, không phát sinh sai sót dẫn đến khiếu kiện hành chính, các cơ quan quản lý và người trực tiếp xử lý cần đặc biệt lưu ý các điểm mấu chốt:
+ Hệ thống số tự động đếm ngược thời gian từ lúc lập biên bản đến hạn ra quyết định xử phạt. Do đó, công chức tham mưu không được để xảy ra tình trạng trễ hạn trên hệ thống mạng, vì mọi sự chậm trễ đều bị lưu vết trách nhiệm công vụ rõ ràng.
+ Quá trình thu thập hình ảnh, thông tin định danh của người vi phạm qua môi trường điện tử phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về an toàn thông tin, tuyệt đối không để rò rỉ dữ liệu ra bên ngoài.
+ Thường xuyên tổ chức rà soát, nâng cấp đường truyền và phần mềm quản lý, tránh tình trạng nghẽn mạng gây gián đoạn quy trình tạm giữ tang vật hoặc tống đạt quyết định xử phạt.
Biên bản điện tử và quy trình xử lý vi phạm trên môi trường số là xu thế tất yếu của một nền quản trị quốc gia hiện đại. Việc triển khai chuẩn xác, đồng bộ quy trình này không chỉ khẳng định vị thế chủ động, chuyên nghiệp của cơ quan tham mưu tư pháp mà còn tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân, doanh nghiệp khi thực hiện nghĩa vụ pháp lý. Thượng tôn pháp luật trên không gian số chính là nền tảng vững chắc để xây dựng thành công chính phủ điện tử và xã hội số minh bạch, văn minh.
Đột phá từ cơ chế kiểm soát quyền lực nội bộ và giám sát thực thi. Song song với việc đổi mới hạ tầng công nghệ và số hóa quy trình hồ sơ, khâu then chốt, mang tính quyết định để bảo đảm các quy định pháp luật được vận hành một cách chuẩn xác, thực chất trên thực tế chính là việc thiết lập một cơ chế kiểm soát quyền lực nghiêm ngặt trong nội bộ bộ máy hành chính nhà nước. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra công vụ đối với hoạt động XLVPHC không chỉ đơn thuần là biện pháp kỹ thuật hậu kiểm nhằm phát hiện sai sót, mà là giải pháp đột phá mang tính chiến lược để siết chặt kỷ cương, kỷ luật hành chính. Đây là công cụ hữu hiệu để nâng cao tinh thần trách nhiệm, đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức, đồng thời chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa mọi rủi ro pháp lý, khiếu kiện phức tạp cho các cơ quan nhà nước. Mũi nhọn giải pháp mang tính hệ thống này cần được tập trung triển khai và chuyển hóa một cách quyết liệt, triệt để qua các phương thức hành động cụ thể sau:
- Thay vì duy trì các đợt kiểm tra theo kế hoạch năm vốn mang tính thủ tục và đã được báo trước, cơ quan quản lý nhà nước cần chủ động tổ chức các đoàn thanh tra, kiểm tra liên ngành đột xuất tại các cơ quan, đơn vị có thẩm quyền xử phạt hoặc các địa bàn phát sinh nhiều điểm nóng, lĩnh vực phức tạp. Phương thức tiếp cận này cho phép đánh giá một cách thực chất, khách quan năng lực xử lý tình huống trực tiếp tại hiện trường, kiểm tra tính trung thực, hợp pháp của hồ sơ vụ việc. Qua đó, cơ quan thẩm định có thể kịp thời phát hiện, chấn chỉnh ngay tình trạng đùn đẩy, né tránh rủi ro, áp dụng sai quy chuẩn thể thức hoặc cố ý kéo dài quy trình của cán bộ cơ sở.
- Tập trung rà soát toàn diện, nghiêm ngặt hoạt động của các hệ thống kho bãi, quy trình thiết lập biên bản niêm phong, chế độ bảo quản, định giá và thanh lý tài sản tịch thu theo đúng quy định pháp luật. Việc thanh tra kỹ lưỡng khâu này là giải pháp cốt lõi để loại trừ tư duy chủ quan, thờ ơ của người thực thi, ngăn chặn triệt để các hành vi làm hư hỏng, tráo đổi hoặc thất thoát tang vật của cá nhân, tổ chức. Điều này không chỉ bảo vệ tuyệt đối uy tín, tính chính trực của bộ máy chính quyền mà còn loại bỏ hoàn toàn các rủi ro tài chính phát sinh từ trách nhiệm bồi thường nhà nước do lỗi công vụ gây ra.
- Tiến hành hậu kiểm toàn diện hệ thống quyết định xử phạt, quyết định cưỡng chế đã ban hành nhằm phát hiện sớm các lỗi về thẩm quyền, thời hạn xác minh tình tiết hoặc việc chậm trễ tống đạt văn bản một cách bất hợp pháp. Việc lưu vết trách nhiệm và thanh tra kỹ lưỡng các mốc thời gian mấu chốt này giúp triệt tiêu hoàn toàn hiện tượng "om" hồ sơ, đùn đẩy trách nhiệm qua lại giữa các phòng, ban chuyên môn. Quy trình này bảo đảm mọi hành vi vi phạm đều được xử lý kịp thời, dứt điểm, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của đối tượng bị tác động theo đúng tinh thần cải cách hành chính.
- Kiên quyết đưa kết quả chấp hành pháp luật về XLVPHC thành một trong những thước đo định lượng quan trọng nhất để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ hằng năm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị và công chức tham mưu trực tiếp. Mọi trường hợp cố ý làm sai quy trình, lạm quyền, nhũng nhiễu hoặc để xảy ra sai sót nghiêm trọng dẫn đến hồ sơ bị tòa án tuyên hủy, phát sinh khiếu kiện phức tạp đều phải được làm rõ trách nhiệm cá nhân. Việc xử lý kỷ luật phải được thực hiện nghiêm minh theo quy định của Luật Cán bộ, công chức, bảo đảm nguyên tắc không có ngoại lệ, không có vùng cấm.
Việc thiết lập và vận hành một cơ chế thanh tra, kiểm tra công vụ thực chất, sắc bén chính là màng lọc tự nhiên giúp làm sạch, chuẩn hóa và nâng tầm đội ngũ thực thi pháp luật. Khi mỗi cán bộ, công chức đều ý thức được rằng mọi hành vi, quyết định trong quy trình xử lý đều được giám sát chặt chẽ và phải chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất, tinh thần tự giác, tính thận trọng và chất lượng tham mưu hành chính sẽ được đẩy lên mức tối đa, giữ vững tính tôn nghiêm của pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
Khẳng định vai trò tham mưu và định hướng phối hợp. Cơ quan tư pháp khẳng định cam kết luôn đồng hành, chủ động phối hợp chặt chẽ với các cơ quan, đơn vị chuyên môn và Ủy ban nhân dân các cấp trong việc tháo gỡ các vướng mắc pháp lý phát sinh./.
Tác giả: Minh Hải
