Từ ngày 01 tháng 7 năm 2026, Luật Viên chức năm 2025 chính thức có hiệu lực thi hành và thay thế Luật Viên chức số năm 2010 (được sửa đổi, bổ sung năm 2019), theo đó, nhiều quy định liên quan đến viên chức có sự thay đổi như:
1. Mở rộng quyền hoạt động nghề nghiệp và tham gia kinh doanh của viên chức
Luật Viên chức năm 2025 có sự thay đổi lớn về quyền của viên chức trong hoạt động nghề nghiệp và kinh doanh, cụ thể tại khoản 1, khoản 3 Điều 13 Luật Viên chức năm 2025 quy định:
“1. Được ký hợp đồng lao động hoặc hợp đồng dịch vụ với cơ quan, tổ chức, đơn vị khác nếu pháp luật về ngành, lĩnh vực không cấm, bảo đảm không xung đột lợi ích theo quy định của pháp luật về phòng, chống tham nhũng, không trái với thỏa thuận tại hợp đồng làm việc và không vi phạm đạo đức nghề nghiệp.
3. Được góp vốn, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp, hợp tác xã, bệnh viện, cơ sở giáo dục, tổ chức nghiên cứu khoa học ngoài công lập, trừ trường hợp pháp luật về phòng, chống tham nhũng, pháp luật về doanh nghiệp hoặc pháp luật về ngành, lĩnh vực có quy định khác.”
Như vậy, Luật Viên chức năm 2025 chính thức cho phép viên chức được ký hợp đồng lao động, hợp đồng dịch vụ với cơ quan, tổ chức khác; được hành nghề với tư cách cá nhân; được góp vốn và tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở giáo dục, cơ sở y tế ngoài công lập, trừ trường hợp pháp luật có quy định cấm.
Việc mở rộng quyền này đi kèm với yêu cầu không xung đột lợi ích và tuân thủ pháp luật về phòng, chống tham nhũng, tạo sự khác biệt rõ rệt so với luật hiện hành.
2. Bổ sung phương thức tuyển dụng viên chức
Theo Luật Viên chức năm 2010 quy định tuyển dụng viên chức chủ yếu thông qua thi tuyển hoặc xét tuyển. Tuy nhiên, từ 01/7/2026 Luật Viên chức năm 2025 đã bổ sung thêm hình thức “tiếp nhận vào làm viên chức không qua thi tuyển” đối với một số đối tượng như chuyên gia, nhà khoa học, người có tài năng, năng khiếu đặc biệt hoặc người có kinh nghiệm phù hợp với vị trí việc làm.
3. Phân định rõ các loại hợp đồng trong đơn vị sự nghiệp công lập
Luật Viên chức năm 2010 chủ yếu điều chỉnh quan hệ hợp đồng làm việc giữa viên chức và đơn vị sự nghiệp công lập. Tuy nhiên, tại khoản các Điều 20, Điều 21 Luật Viên chức năm 2025 đã phân định rõ ba loại quan hệ hợp đồng, bao gồm hợp đồng làm việc đối với viên chức, hợp đồng lao động và hợp đồng dịch vụ, cụ thể:
- Hợp đồng làm việc là sự thỏa thuận bằng văn bản giữa viên chức hoặc người được tuyển dụng vào làm viên chức với người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập về vị trí việc làm, tiền lương, chế độ đãi ngộ, điều kiện làm việc, quyền, nghĩa vụ và các nội dung khác có liên quan.
Căn cứ tính chất, yêu cầu nhiệm vụ, nguồn tài chính và nhu cầu về nguồn nhân lực của đơn vị sự nghiệp công lập, người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập quyết định theo thẩm quyền hoặc báo cáo cơ quan có thẩm quyền trước khi ký kết hợp đồng lao động hoặc hợp đồng dịch vụ để thực hiện các nhiệm vụ sau đây:
- Ký hợp đồng đối với chuyên gia, nhà khoa học, luật gia, luật sư giỏi, doanh nhân tiêu biểu, xuất sắc hoặc người có trình độ chuyên môn cao trong các ngành, lĩnh vực chiến lược, trọng điểm để thực hiện công việc của vị trí việc làm quản lý, điều hành, phát triển đơn vị sự nghiệp công lập hoặc thực hiện công việc của vị trí việc làm chuyên môn, nghiệp vụ;
- Ký hợp đồng để thực hiện công việc của vị trí việc làm hỗ trợ.
4. Bố trí vào vị trí việc làm thấp hơn/cho thôi việc nếu viên chức không hoàn thành nhiệm vụ
Luật Viên chức năm 2010 chưa quy định rõ mối liên hệ trực tiếp giữa kết quả đánh giá và việc cho thôi việc. Tuy nhiên, tại khoản 4 Điều 22 và Điều 26 Luật Viên chức năm 2025 đã quy định “viên chức không hoàn thành nhiệm vụ hoặc không đáp ứng yêu cầu của vị trí việc làm có thể bị bố trí vào vị trí việc làm ở trình độ thấp hơn hoặc cho thôi việc”.
Đây là điểm mới quan trọng, nhằm nâng cao trách nhiệm cá nhân và khắc phục tình trạng bình quân trong quản lý viên chức.
5. Có Điều luật riêng quy định về xử lý viên chức đã nghỉ việc, nghỉ hưu
Luật Viên chức năm 2010 chưa có quy định đầy đủ về xử lý vi phạm đối với viên chức đã nghỉ việc, nghỉ hưu. Đến Luật Viên chức năm 2025 đã quy định:
- Tách riêng thành một điều luật độc lập, cụ thể là Điều 42 tập trung trực tiếp vào viên chức đã nghỉ việc, nghỉ hưu.
- Khẳng định rõ nguyên tắc, mọi hành vi vi phạm trong thời gian công tác đều bị xử lý, không “đương nhiên miễn trách nhiệm” do đã nghỉ việc, nghỉ hưu.
- Luật hóa cụ thể các hình thức xử lý, đặc biệt là xóa tư cách chức vụ đã đảm nhiệm - điểm mới quan trọng so với quy định cũ.
- Bỏ mốc thời gian chuyển tiếp 01/7/2020, mở rộng phạm vi áp dụng./.
Lê Thị Liếu - Sở Tư pháp
