Gió sông thổi hây hây qua hàng dừa xiêm, xua tan cái nắng rát trưa hè miền sông nước. Dưới bóng mát trước hiên tiệm tạp hóa, bà Tư Hía ngồi vắt chân chữ ngũ trên bộ ván gõ, một tay phe phẩy cây quạt mo cau, tay kia mải miết lướt ngón trỏ trên chiếc điện thoại thông minh vừa sắm. Thấy bóng ông Hai SiPhol quảy nón lá ghé qua mua bọc trà, bà Tư vội ngoắt tay rối rít, khoe liền chuyện bên một công ty nông sản số trên thành phố đang có chương trình khuyến mãi rầm rộ: chỉ cần chụp căn cước công dân, cung cấp họ tên, số điện thoại, diện tích ruộng lúa với số lượng đàn heo là được ghi danh “khách hàng vàng”, mua phân bón, giống má giảm giá 20%, cuối năm lại còn được bốc thăm trúng máy cày tay.
Nghe lời mời bùi tai nhưng trong bụng bán tín bán nghi, ông Hai SiPhol liền gặng hỏi công ty ấy ở đâu, làm sao lại đem giấy tờ căn cước riêng tư giao khơi khơi cho người lạ. Đáp lại nét mặt thận trọng của ông hàng xóm, bà Tư Hía cười xòa, cho rằng nông dân chân lấm tay bùn “có cục đất chọi chim” chứ tiền tỉ đâu trong ngân hàng mà lo lộ lọt. Bà còn hào hứng khoe mình đã lanh tay kê khai giùm cho cả chục người trong xóm, gom luôn cả họ tên, số điện thoại lẫn ba công vườn của ông Hai gửi đi một thể.
Nghe đến đó, ông Hai SiPhol giật thót mình, trợn tròn mắt giận dữ. Ông gắt lên, chất vấn thím Tư cớ sao dám tự ý đem thông tin cá nhân, vườn tược của mình nộp cho người khác khi chưa hề mở miệng hỏi ông lấy một lời. Thấy ông Hai nổi quạu, bà Tư Hía vừa phân bua vừa giãy nảy, trách ông không biết ơn thì chớ lại còn nặng lời mắng mỏ người có lòng tốt. Hai người lời qua tiếng lại, tiếng nạt tiếng thanh minh đập chan chát giữa trưa vắng làm chị Mén trong quầy tạp hóa phải buông dở tay cân đường, hớt hải chạy ra can ngăn mẹ và bác Hai kẻo khách khứa đi ngang trông vào dị nghị.
Đúng lúc câu chuyện đang bế tắc, anh Tẻng - cán bộ địa phương trên đường đi công tác qua rạch, ghé vào tiệm mua chai nước suối giải khát. Thấy nét mặt ai nấy đều bừng bừng bực bội, anh Tẻng bước lại chào hỏi rồi kiên nhẫn lắng nghe chị Mén trình bày đầu đuôi sự việc.
Hiểu rõ nguồn cơn, anh Tẻng đặt chai nước xuống bàn, gương mặt trở nên nghiêm túc nhưng giọng nói vẫn giữ trọn vẻ ôn tồn. Anh giải thích rằng, lòng tốt muốn chòm xóm hưởng lợi của cô Tư là đáng quý, nhưng việc tự tiện gom thông tin của người khác gửi cho ứng dụng lạ trên mạng đã vô tình vi phạm pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Thấy bà Tư Hía chớp chớp mắt ngơ ngác, phân trần rằng bản thân không trộm cắp chi, chỉ là mấy cái tên tuổi, số điện thoại hàng ngày bà con vẫn gọi nhau í ới ngoài đồng, anh Tẻng liền cặn kẽ phân tích: ngày xưa khác, bây giờ thời đại công nghệ số đã có Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đàng hoàng rồi. Theo Điều 4 của Luật, Bác Hai SiPhol đây là chủ thể dữ liệu cá nhân nên có toàn quyền: Được biết dữ liệu của mình bị ai xử lý, dùng vào mục đích gì; Đồng ý hoặc không đồng ý, thậm chí đã đồng ý rồi thì vẫn có quyền yêu cầu rút lại sự đồng ý; có quyền xem, chỉnh sửa, yêu cầu xóa dữ liệu hoặc phản đối việc xử lý dữ liệu đó.
Ngược lại, cô Tư cũng là một chủ thể dữ liệu nên có nghĩa vụ bắt buộc phải tôn trọng, bảo vệ dữ liệu cá nhân của người khác, tuyệt đối không được tự ý thu thập, sao chép hay chuyển giao thông tin khi chưa có sự đồng ý của chính chủ.
Lời giải thích rành rẽ của anh Tẻng như gáo nước lạnh tạt vào sự chủ quan của bà Tư Hía, khiến bà toát cả mồ hôi hột, ấp úng lo sợ mình mang tội. Cạnh đó, cơn giận của ông Hai SiPhol dần chuyển sang nỗi hoang mang tột độ, sợ kẻ xấu lợi dụng thông tin căn cước mang đi vay nợ bậy bạ hoặc bày trò lừa đảo bà con dưới quê.
Thấu hiểu nỗi lo của hai người lớn tuổi, anh Tẻng mỉm cười trấn an. Anh chỉ rõ rằng pháp luật luôn dự liệu những tình huống này: khi nhận được yêu cầu chính đáng từ chủ thể dữ liệu cá nhân, bên thu thập và xử lý dữ liệu bắt buộc phải kịp thời đáp ứng. Anh hướng dẫn chị Mén cầm ngay điện thoại của bà Tư, liên hệ với đầu mối ứng dụng tiếp thị để gửi tuyên bố rút lại sự đồng ý đối với toàn bộ danh sách thông tin mà bà Tư đã kê khai hộ, đồng thời yêu cầu hệ thống phải xóa bỏ vĩnh viễn các dữ liệu đó. Trường hợp bên thu thập dây dưa, không thực hiện hoặc sử dụng trái phép, bác Hai hoàn toàn có quyền khiếu nại, tố cáo đến cơ quan chức năng để bảo vệ quyền riêng tư của mình.
Vốn rành công nghệ, chị Mén thoăn thoắt kiểm tra cài đặt của ứng dụng tiếp thị nông nghiệp nọ trên điện thoại mẹ. Nhìn vào màn hình, chị tá hỏa khi phát hiện phần mềm chưa hề có chứng nhận bảo mật mà lại đòi quyền truy cập sâu vào cả danh bạ lẫn kho hình ảnh. Không chút chần chừ, chị Mén lập tức bấm hủy ủy quyền, gửi yêu cầu thu hồi toàn bộ thông tin đã nộp và gỡ bỏ ứng dụng độc hại ra khỏi máy.
Nhìn thấy ứng dụng biến mất, nút thắt trong lòng mọi người mới được cởi bỏ. Bà Tư Hía thở phào nhẹ nhõm, bẽn lẽn nắm tay ông Hai SiPhol xin lỗi vì tính lanh chanh, thiếu hiểu biết mà suýt rước họa cho chòm xóm. Ông Hai SiPhol cũng cười xòa, kéo ghế mời thím Tư ngồi xuống uống ngụm trà đá hạ hỏa, bởi điều quý nhất là người trong xóm đã hiểu ra lẽ phải và kịp thời sửa sai.
Bên chén trà thơm ngát, anh Tẻng dặn dò thêm bà con rằng trong xã hội số hóa hôm nay, thông tin cá nhân - từ họ tên, số điện thoại, căn cước công dân đến tài khoản ngân hàng hay hoàn cảnh gia đình - đều quý giá chẳng khác nào sổ đỏ, túi tiền. Mỗi người trước hết phải có ý thức tự bảo vệ thông tin của mình, không cung cấp bừa bãi; đồng thời phải biết tôn trọng dữ liệu của người khác, không vì chút quà cáp hay sự tiện tay mà mang chia sẻ tùy tiện; và quan trọng nhất là phải luôn nhớ mình nắm giữ quyền năng tối thượng: được biết, được đồng ý, được từ chối và được yêu cầu xóa bỏ.
Bà Tư Hía nghe thủng chuyện, vỗ đùi đánh bốp một cái, khẳng khái bảo từ rày về sau ai biểu kê khai giùm họ tên là bà lắc đầu nguầy nguậy. Câu thơ mộc mạc bà buột miệng đọc lên giữa sân: “Ruộng vườn giữ lấy bờ ranh / Tên tuổi, dữ liệu giữ rành mới yên” khiến cả hiên tiệm rộ lên tràng cười giòn giã. Nắng trưa trên triền sông như dịu lại, nhường chỗ cho niềm an tâm và nghĩa tình xóm giềng thêm phần bền chặt bên nền tảng pháp luật vững vàng./.
