Trưa đứng bóng, cái nắng tháng Ba miệt sông Hậu hắt lên mái tôn chợ xã Trần Đề hâm hấp nóng. Sạp khô cá biển của bà Sáu Cái nằm ngay đầu cầu tàu nhộn nhịp hẳn lên, không phải vì khách mua đông, mà bởi tiếng cự cãi oang oang của anh Ba Đực chạy xe ba gác máy với ông Năm Lến - Trưởng ban Quản lý chợ cũ nay đã nghỉ hưu, ngày ngày ra sạp ngồi uống trà quạt mo.
Ba Đực quăng bịch trà đá lên sạp, tay vỗ lên sạp cây cái “bốp”, mặt đỏ gay gắt:
- Tức mình thiệt chớ! Tui tưởng Luật Tiếp cận thông tin ban hành là dân cần giấy tờ gì của Nhà nước là cán bộ phải đưa cái rụp, miễn phí hoàn toàn. Sáng nay tui lên xã xin trích lục bản sao quy hoạch mở rộng bến đò ngang với dự án bờ kè chợ, chú cán bộ một cửa bảo hồ sơ dày cộm cả trăm trang kèm bản đồ màu, rồi bảo tui phải đóng tiền in ấn, photo trước thì mới in trả kết quả. Bộ Nhà nước rảnh đi “kinh doanh” mấy tờ giấy lộn hay sao mà đòi tiền dân trước?
Nghe động, chị Bảy Lén bên sạp ba khía xách cái nón lá bước qua chêm vô: - Thiệt hông anh Ba? Hôm qua anh Phận với chị Hiên dưới xóm đáy cũng lên trạm y tế với trường học xin mấy cái số liệu tiêm phòng đợt dịch với hồ sơ hỗ trợ ghe thuyền gì đó, nghe đâu bên đơn vị sự nghiệp họ cũng bảo nộp ít tiền in ấn, tài liệu gửi qua bưu điện. Chị Hiên bả cằn nhằn bảo sao công quyền mà đòi tính chi phí như tiệm photocopy ngoài lộ cái!
Ông Năm Lến chậm rãi nhấp ngụm trà quạu, đặt cái ly xây chừng xuống mặt bàn gỗ nghe cái “cộc”, rồi cười khà khà:
- Mấy đứa bây cái tánh nóng như ớt hiểm chỉ thiên! Không chịu coi cho kỹ luật định rồi đứng đây la làng la xóm. Để tao rành mạch cho nghe, chuyện tiền nong giấy tờ này pháp luật quy định trắng đen rõ ràng, không ai tự tiện bóp nặn ra để lấy của tụi bây một cắc đâu!
Ba Đực gãi đầu, hạ giọng nhưng mắt vẫn ấm ức:
- Quy định sao chú Năm? Bữa trước tui nghe đài truyền thanh xã nói ngân sách Nhà nước chi trả cho việc công khai thông tin mà!
Ông Năm Lến xòe bàn tay xương xẩu, chỉ từng ngón:
- Ngân sách bảo đảm là bảo đảm kinh phí tổ chức, máy móc, con người và chi thường xuyên để vận hành bộ máy cung cấp thông tin. Còn cái chi phí thực tế in, ấn, sao chép, gửi bưu điện từ chỗ xã tới tận tay mày thì mày - người yêu cầu - phải trả! Điều 14 của Nghị định số Nghị định số 337/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Tiếp cận thông tin cụ thể rành rành: Chi phí tiếp cận thông tin phải được người yêu cầu trả trước khi cơ quan, đơn vị cung cấp thông tin. Trừ mấy trường hợp thuộc diện chính sách, hộ nghèo, người có công... được miễn giảm theo luật định, còn mày thanh niên sức dài vai rộng, xin cả trăm trang tài liệu riêng cho việc làm ăn của mày thì ai gánh tiền mực, tiền giấy thay cho mày?
Chị Bảy Lén tròn xoe mắt:
- Ủa, vậy xã thu tiền đó rồi bỏ vô túi riêng hay quỹ cơ quan hả chú Năm?
- Bậy! Nghĩ bậy không hà! Ông Năm Lến gõ gõ quạt mo xuống bàn.
- Tiền thu từ chi phí thực tế in sao chụp của cơ quan Nhà nước như Ủy ban xã là phải nộp tuốt luốt vào ngân sách Nhà nước theo quy trình thủ tục nộp Kho bạc đàng hoàng, có biên lai, phiếu thu kiểm toán rành rọt chớ ai dám bỏ túi riêng! Nhà nước lấy thu bù chi thực tế vật tư, ngăn mấy ông rảnh rỗi lên gõ cửa xin in cả thùng giấy về kê chân bàn, lãng phí tài sản công.
Bà Sáu Cái nãy giờ ngồi xé mớ khô cá đuối, nghe tới đây cũng gật gù chen vào:
- Ừa, tui thấy chú Năm nói phải. Như tui bán mớ khô, con cá là của trời cho dưới sông, công tui ướp tui phơi thì ai mua tui lấy tiền công, tiền muối. Còn cái vụ chị Hiên xin bên trường học hay trạm y tế thì sao chú Năm? Nghe đâu bên đó là đơn vị sự nghiệp công lập, họ thu có giống trên Ủy ban xã hông?
Ông Năm Lến vuốt chòm râu bạc, đáp rành rọt:
- Đơn vị sự nghiệp công lập có nhiệm vụ cung ứng dịch vụ cơ bản thiết yếu thì khác đôi chút. Tiền thu từ việc in ấn, sao chụp, bưu điện gửi giấy tờ cho người dân là nguồn thu của chính đơn vị sự nghiệp đó, họ hạch toán theo cơ chế tự chủ tài chính để bù đắp chi phí máy in, mực in, giấy tờ mà đơn vị đã tự bỏ ra phục vụ bà con. Thu đúng, thu đủ theo bảng giá niêm yết công khai, không thu thừa một đồng.
Ba Đực nghe xong thông suốt cái đầu, mặt dãn ra, hết còn hậm hực:
- Dạ... hóa ra là vậy. Hèn chi sáng nay chú cán bộ chỉ vô cái bảng niêm yết lệ phí in ấn treo ngay vách tường, bảo tui nộp theo quy định rồi nhận giấy hẹn vài ngày quay lại lấy trọn bộ hồ sơ. Tui lại tưởng người ta vòi vĩnh làm khó làm dễ dân lao động chớ!
Bà Sáu Cái cười ngất, quơ tay đuổi ruồi:
- Mày chỉ giỏi cái tật “chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng”! Giờ biết luật rồi thì chạy xe ba gác về gom tiền giấy mực lên nộp cho xã đàng hoàng, đặng mấy ổng in hồ sơ bến đò cho mà tính đường mần ăn.
- Dạ, tui hiểu rồi chú Năm, dì Sáu! Tui chạy lên một cửa đóng tiền liền đây. Tiền nào của nấy, Nhà nước phục vụ chu đáo, mình cũng phải có trách nhiệm gánh chung chi phí vật tư chớ ai lại để công quỹ chịu không công!
Tiếng máy xe ba gác nổ giòn giã rời bến chợ dưới bóng dừa rợp mát. Mấy sạp cá khô, ba khía lại rôm rả tiếng cười, ai nấy đều tấm tắc: đúng là ở đời, hiểu luật thì bụng dạ vừa nhẹ tênh, vừa thấy lẽ công bằng rõ như lòng bàn tay./.
